Historic buildings are not just brick and plaster. They hold memory. They carry the work of craftsmen, the imagination of architects, and the lives of the many people who passed through them over time. To lose one is never only to lose a structure. It is to lose something shared and irreplaceable.
The painted ceilings, with their stucco flowers and delicate leaves, still seem to reach toward paradise. Wooden lattice windows soften the light; carved doors, with their layered patterns, open onto a world that feels both ordered and mysterious. None of this was ever just decoration. It was an act of care. Through such details, architects tried to bring a little of heaven down to earth and leave behind, even in unsettled times, a place of calm.
But beauty has rarely been safe from power. Zell al-Soltan, the Qajar prince, later wrote in his memoirs that he demolished many of Isfahan’s historic buildings so that their materials and land could be sold. Among them were Aineh Khaneh Mansion and Haft-Dast Palace, once part of the Saadat Abad Garden on the southern bank of the Zayandeh Rud.
Aineh Khaneh was said to be remarkable. Its mirrorwork reflected the river so vividly that water and image seemed to meet. The building blurred the line between what was real and what was imagined. To destroy it was to do more than erase a palace. It was to damage the city’s sense of wonder. Even now, the absence it left behind is felt in Isfahan’s memory.
The Namakdan Mansion tells a similar story. Named for its unusual octagonal form, which resembled the old salt cellars of earlier times, it is said to have overlooked the surrounding gardens and to have served as a place of rest and reception for Safavid kings. It too was lost during the destructive years of the Qajar era, when profit often came before preservation.
Look back through Isfahan’s history and the list of losses grows long: the Namakdan Palace, Aineh Khaneh Pavilion, Haft-Dast Palace, Jahan-Nama Mansion, Kolah Farangi Mansion, Gol Dasteh Garden and Palace, Farahabad Palace, and Khusrow Agha Bathhouse. Many of these places were destroyed by rulers driven by greed. Yet they were never fully erased. They survived in books, in street names, in memory, and in the imagination of the city. They no longer stand in stone and soil, but they remain alive in words.
That is why the damage done to Chehel Sotoun, Ali Qapu, Rakib Khaneh Mansion and Ashraf Hall feels so painful. War does not only scar buildings. It breaks continuity. It interrupts the link between past and present. Every crack in a tile, every fracture in a column, feels like another line in a long and difficult story.
Still, Isfahan endures. Its palaces, pavilions and mansions have survived neglect, ambition and violence. The mirrors may have shattered, but the columns remain. They stand as witnesses to the women and men who built their lives around this city, and to a civilization that has been wounded before and has found ways to heal.
Today, Isfahan mourns Aineh Khaneh and Haft-Dast. But its heartbeat is still visible in the ornament of Ashraf Hall and the columns of Chehel Sotoun. Those columns remain standing, and in standing, they continue to tell the story of Iran’s splendour.
آیینههای شکسته، ستونهای ایستاده
هر اثر و بنای تاریخی، اندیشه و یاد هزاران انسان را در خود ثبت کرده است که از بین رفتن هر کدام از این آثار، کم از نابودی یاد و خاطره آن انسانها ندارد. در خشت و گلِ کاخها، کوشکها یا خانههای تاریخی، جان و خاطره هزاران هنرمند و رهگذر نقش بسته، هنرمندانی که مستانه عمرشان را، در راه هنر به سر بردهاند و با عشق، عبادتگاهی از هنر را بنا کردهاند.
نقاشی و گجبری گُلهای پنجپر و برگهای مینیاتوری بر روی سقفها، آرزویی از بهشت، نقش بسته بر آسمانخانه همین دنیایست که گاهی جهنم میشود. پنجرههای مشبک چوبی، امیدخانه نور است و درهایی با نقوش پیچیده تو در تو، خوش آمدی به رازخانه دنیاست. این نقش و نگارهها، تنها تزیین نبودند، بلکه مناجات معمارانی بودند که میخواستند زمین را به آسمان پیوند دهند و در تلاطم روزگار، برای فرداها مامنی از آرامش را به یادگار بگذارند.
اما هزاران افسوس که گاهی این همه راز و زیبایی به دست ضلالسلطانهای زمانه نابود میشود. ضلالسلطان، همان حاکم خودرای قاجار، در خاطرات خود اعتراف میکند که بسیاری از بناهای اصفهان را برای فروش مصالح و زمینهایشان ویران کرده است. «عمارت آیینه خانه و کاخ هفتدست» در ساحل جنوبی زاینده رود، بخشی از «باغ سعادت آباد» بودند. «آیینه خانه» عمارتی بینظیر بود که با آیینه کاریهایِ خیره کننده، تصویر زاینده رود را منعکس میکرد. آنجا آب و آیینه به هم میرسیدند و مرز میان واقعیت و خیال چنان محو میشد که هر انعکاسی تصویری از حقیقت بود. تخریب این کاخ، تجاوز به تماشا و تعدی به خیال بود و هنوز هم زخم آن بر پیکره زاینده رود تازه است؛ جای خالی آن ایوانِ بلند، سوگیست در حافظه این شهر که با هیچ برج و عمارتی پر نخواهد شد.
یا «عمارت نمکدان» که به دلیل فرم هشتضلعی و خاصی که داشته به نمکدانهای قدیمی شبیه بوده و به همین دلیل به «عمارت نمکدان» مشهور شد. نوشتهاند که این کاخ دیدِ منحصر به فردی به باغهای اطراف داشته و محل پذیرایی و استراحت شاهان صفوی بوده، اما این بنا هم مانند بسیاری از بناهای دیگر قربانی تخریب گسترده دوره قاجار شده، تا بلکه از این تخریب سود و منفعتی عایدشان شود.
تاریخ اصفهان را که ورق میزنیم، میخوانیم که بناهای بسیاری چون «کاخ نمکدان»، «کوشک آیینهخانه»، «کاخ هفتدست»، «عمارت جهاننما»، «عمارت کلاه فرنگی»، «باغ و قصر گلدسته»، «کاخ فرح آباد» و «حمام خسرو آقا» به دلیل منفعتطلبی حکام ظالم ویران شدهاند، اما هرگز از بین نرفتهاند، چرا که در خاطره جمعی این شهر و مردمانش ثبت شدهاند. ما نیز در کتابها از آنها مینویسیم، خیابانها را به یادشان نامگذاری و شهر را به تصاویرشان مزین میکنیم. این بناها امروز نه در خاک، که در واژهها خانه دارند.
در این روزها که جنگ زخمی بر تن «چهلستون»، «عالی قاپو»، «عمارت رکیبخانه» و «تالار اشرف» وارد کرده، گذشته این شهر را به یاد میآورم و به آینده آن فکر میکنم. هر زخم بر تن این آثار، مثل آن فصل تلخ، اما پرعبرتیست که به کتابی اضافه میشود یا مثل نقش بستن چین و چروکی بر پیشانی یک پیر. این بناهایی که امروز زیر سایه سیاهِ جنگ و بیمهری نفس میکشند، حافظان و نگهبانان هویتِ مردمان این دیار هستند و هر تَرکی که بر کاشیها مینشیند، ناله تمدنیست که تاکنون دوام آورده و هرگز نمیخواهد تن به تسلیم دهد.
با همه تلخیها و سختیهای روزگار، عمارات و کاخها و کوشکهای اصفهان تا به امروز تاب آوردهاند. گرچه آیینهها ریختهاند، اما ستونها هنوز ایستادهاند و داستانهای زنان و مردانی را روایت میکنند که از جان، دل در گرو این دیار داشتهاند و در برابر ناملایمات روزگار تاب آوردهاند. بند بند خشت و گل این شهر گواهیست بر اینکه اصفهان، قدرت عجیبی در شفا دادن زخمهای خود دارد.
اگرچه امروز اصفهان در سوگ آیینهخانه و هفتدست نشسته، اما هنوز نبضش در نگارههای تالار اشرف و ستونهای چهلستون میزند. ستونهای که چون ستون حنانه در فراقِ یاران از دست رفته مینالند، اما همچنان ایستادهاند تا روایتگر شکوه ایران باشند.